İnegöl Kent Gönüllüleri Derneği, 24 Ekim 2026 Cumartesi günü yaklaşan Cumhuriyet Bayramı vesilesiyle “İnegöl ve Cumhuriyet” temalı KAHVALTI VE PANEL düzenledi. yaklaşan Düzenlediklenen KAHVALTI VE PANEL etkinliğinde “İnegöl ve Cumhuriyet” temalı Panel’de moderatörlüğü Yusuf Şehitoğlu üstlenirken, araştırmacı yazar Turhan Şahin “CUMHURİYET ve İNEGÖL” konulu bir söyleşi gerçekleştirdi. Etkinliğe katılan İnegöl Belediye Başkanı Alper Taban açılış konuşması yaptı. İNEDAD Olarak, Başkan Haluk Özsaraç, Sinan Çuluk ve Enes Eren katıldı. Derneğimiz adına yapılmış olan konuşmada iki derneği ortak etkinliklerde bulunma önerisi yapıldı.
Facebook ta Panel video linki; https://www.facebook.com/reel/1313686997481761
ARAŞTIRMACI GAZETECİ YAZAR TURHAN ŞAHİN’in Konuşma metni;
“İNEGÖL VE CUMHURİYET“
Cumhuriyet kelimesi dilimize Arapça ‘cumhur’ kelimesinden geçmiştir. Arapça’da cumhur; halk, ahali, büyük kalabalık anlamına gelir; toplu bir halde bulunan kavim yahut millet demektir… TDK Sözlükte cumhuriyet, ulusun egemenliği kendi elinde tuttuğu ve bunu belirli süreler için seçtiği milletvekilleri aracılığı ile kullandığı devlet şekli olarak geçer… Bu tanımdan cumhuriyetin halk yönetimi demek olduğu anlaşılmaktadır. Burada halk kendini yönetecek kişileri kendi seçmekte, kendi denetlemekte, her türlü yetkinin ve işlemin kaynağı halk olmakta, halkın üstünde hiçbir otorite bulunmamaktadır.” “Cumhuriyetle yönetim şekli, Fransız İhtilali’nden sonra Avrupa’da ortaya çıkmış ve sadece Fransa’da değil Avrupa’nın başka devletlerinde de bizden çok önceki yıllarda tatbik edilmiş ve faydaları açıkça görülmüştür… Fransızlar 1792-95 yılları ilk cumhuriyet deneyimlerini yaşadılar. Macarlar ve İtalyanlar 1849 yılında cumhuriyet ilan etmişlerdi. Portekiz’de 1910 yılında cumhuriyet ilan edildi. 1920’li yıllarda ülkemiz için en doğru yönetim biçimi cumhuriyettir düşüncesinin Mustafa Kemal’de oluşmasında, Fransız İhtilalinin ve J. J. Rousseau, Montesquieu gibi o dönemin Fransız düşünürlerinin önemli etkisi olmuştur… Montesquieu’nun Kanunların Ruhu, J.J. Rousseau’nun Sosyal Mukavele ve Emile adlı kitaplarını Fransızca olarak okuduğunu ve kitaplar üzerinde notlar alarak çevresi ile tartıştığını biliyoruz. 29 Ekim 1923’de Meclis’te Cumhuriyet ilan edildi ve M. Kemal Cumhurbaşkanı seçildi. Muhalefet edilir düşüncesiyle cumhuriyet kelimesi dikkatlice gizlenmişti. Saltanattan Cumhuriyet’e geçebilmek için gizli hareket etmeye mecbur olduğunu Mustafa Kemal Ekim 1927’de okudukları Nutuk’ta ve başka ortamlarda açıkladığını görüyoruz. Çağdaş bir idare tarzı anlamında Cumhuriyet, yeni Türkiye Devleti öncesinde ayrıntılarıyla tartışılmış değildi. Bu yönetim biçiminin içeriğini, o zaman aydınlarının çoğu da bilmiyordu. Cumhuriyetçilik adı altında, bir yönetme biçimi olarak, Osmanlı döneminde bir fikir akımı da gelişmiş değildi.” Bütün bunlara rağmen cumhuriyet çok fazla tartışılmadan kabul edildi. Cumhuriyetin kolay kabul görmesinde en önemli unsur tabii ki, Kurtuluş Savaşını kazanan yönetime Türk Milletinin duyduğu güvendi. Cumhuriyetin İnegöl’de de sevinçle karşılandığını, ilk yıllar, Atatürk’ün İnegöl’den geliş geçişlerinde gösterilen yakınlıktan ve cumhuriyet ile meydana gelen değişimlere İnegöl halkının gösterdiği alakadan da görüyoruz.
“3 Mart 1924’te Hilafetin kaldırılması ve 20 Nisan 1924’te Anayasa’nın kabulü ile rejim, nihai şeklini aldı.” “Bir devletin temel yapısını, organlarını, organları arasındaki ilişkileri düzenleyen kişi hak ve özgürlükleri ile bu hak ve özgürlüklerin korunması içinde iktidarları sınırlayan temel hukuk kurallarının tümüne Anayasa adı verilmiştir… 1921 yılı, Kurtuluş Savaşı koşullarında hazırlanmış olan Teşkilatı Esasiye Kanunu modern bir devletin ihtiyaçlarını karşılamaktan uzaktı. 12 kişilik bir komisyon tarafından hazırlanan yeni bir Anayasa yine Teşkilatı Esasiye Kanunu adıyla 20 Nisan 1924 tarihinde TBMM’de yapılan bir oylama ile kabul edildi… 1961 ve 1982 yıllarında da iki yeni anayasa hazırlanıp uygulamaya konuldu. 1982 anayasası halen yürürlüktedir.”
“Kurucu Mecliste Ertuğrul Mebusu olarak İnegöllü Ahmet Hamdi Lakşe yer alıyordu… 1961 Anayasasının hazırlandığı mecliste İnegöllü bir isim tespit edemedim. 1982 Anayasasının hazırlandığı Danışma Meclisinde Halil İbrahim Karal yer almıştı… 1982 yılı Anayasasını oluşturacak mecliste, esnaf kontenjanından yer almak için, ilçemizden İsmet Usluer adlı bir hemşehrimiz başvuru yapmıştı, kabul edilmedi…”
“Hukuk alanında Batılı ülkelerin yasaları incelenmiş, yeni bir dünya görüşünün ve hukuk anlayışının getirilmesi planlanmıştır. Bunun için yeni hukuk sistemini uygulayacak hukukçuları da yetiştirme gereği duyulmuş ve 5 Kasım 1925 tarihinde Ankara Hukuk Mektebi açılmıştır.” “İnegöllü Ahmet Nuri Tümer Ankara Hukuk Mektebinin ilk talebeleri ve mezunlarından olup 1927-1928 öğrenim dönemi mezunudur. Muhtelif görevler sonrası 1954-1957 yılları Yargıtay Üyeliği görevinde bulunmuştur.” 25 Kasım 1925’de çıkan Şapka Kanununa ve giyim kuşam konusundaki yeniliklere ilçemizde karşı çıkılması ile ilgili çok fazla habere rastlamadım. 26 Aralık 1925’de Hicri ve Rumi takvim kaldırıldı Miladi takvime geçildi. Bunun sevimli yansımalarını hicri takvimle doğup miladi takvimle ölen yakınlarımızın mezar taşlarında görüyoruz. Yine o kişilere yaşlarını sorduğumuzda eski takvime göre şu, yeni takvime göre bu yaştayım gibi cevaplar alırdık. Yine Hicri takvimde yeni gün akşam namazı ile başladığından özellikle Perşembe günü akşamlarına günümüzde dahi Cuma akşamı diyenlerimiz çoğunluktadır. “4 Ekim 1926’da Türk Medeni Kanunu yürürlüğe girdi. Bununla beraber çalışma ve hukuk alanında kadın-erkek eşitliği sağlanmıştır. Evlenme ve boşanmalar resmi nikâhla yapılmaya başlanmıştır. Erkeğin birden fazla kadınla evlenmesi önlenmiş, kadına da boşanma hakkı sağlanmıştır. Miras konusunda kız ve erkek çocuklarının eşitliği sağlanmıştır.” 20 Mayıs 1928 tarihinde rakamlar, 1 Kasım 1928 tarihinde harfler değiştirilerek yeni Türk Alfabesine geçildi. 30 Kanunusani 1929 tarihli Cumhuriyet Gazetesinde ilçede yeni harflerle ilk defa işlem yapan kamu kuruluşu İnegöl Adliyesi olarak gözüküyor. 10 Mart 1933 tarihli Vakit Gazetesi, İnegöl’de Maarif Hayatı başlığı altında; İlçe merkezinde dördü tam devreli biri üçüncü sınıfa kadar eğitim veren beş ilkokul mevcuttur. Merkez mekteplerinde 29 muallim görev yapmakta, 1067 talebe de eğitim görmektedir. Köylerde 44 öğretmen o kadar da okul mevcuttur, 2190 talebe eğitim görmektedir. İlçe merkezindeki ilkokullar Birinci Okul (Gazipaşa İlkokulu), İkinci Okul (Sinanbey İlkokulu), Üçüncü Okul (Cumhuriyet İlkokulu), Dördüncü Okul (Şükrü Naili Paşa İlkokulu), Beşinci Okul. (Kaşıkçıoğlu İlkokulu) üç sınıflıdır. Anılan tarihte faaliyette olduğunu tespit ettiğim ve fotoğrafları İnegöl Kent Müzesinde mevcut İnegöl’ümüzün köy ilkokulları: Adabinni İlkokulu, Akhisar İlkokulu, Alibeyköy İlkokulu, Cemiyet İlkokulu, Cerrah İlkokulu, Çavuşköy İlkokulu, Çitli İlkokulu, Dipsizgöl İlkokulu, Domaköy İlkokulu, Eymir İlkokulu, Hamzabey İlkokulu, Hayriye İlkokulu, Hilmiye İlkokulu, Hocaköy İlkokulu, İsaviran İlkokulu Kulaca İlkokulu, Kurşunlu İlkokulu, Maden İlkokulu, Mezit İlkokulu, Ortaköy İlkokulu, Soğukdere İlkokulu, Şipali İlkokulu, Tekke İlkokulu, Yenice İlkokulu, Yenicemüslim İlkokulu, Yeniyörük İlkokulu’dur. 28 Mart 1939 tarihli Son Posta Gazetesinde; Kerestesi hükümetin yardımı ile verilen bu binalar, köy bütçesinden ayrılan maddi varlığa imece sureti ile bedenen gösterilen gayretle vücuda gelmektedir. Bu verimli mesai sonucunda bugün kazamızda okulu bulunan köylerden birkaç tanesi müstesna olmak üzere, diğerleri hemen kâmilen yeni binalara sahip olmuşlardır. Bu binalar Maarif Vekâleti tarafından kabul edilmiş planlara göre yapılmıştır.
İnegöllüler orta mektep istiyor haberleri 1931 yılından itibaren ulusal gazetelerde görülmeye başlıyor. 01 Teşrinievvel 1932 tarihli Cumhuriyet Gazetesinde, İnegöl’de orta mektep açıldı başlığı altında; Okulun bütün ders levazımatının da İnegöl halkı tarafından karşılanması maarifin işini kolaylaştırdı. 100 kadar kız-erkek öğrenci başladı yazıyor. 1935 Haziranında ilk mezunlarını verdi. 40 öğrenci mezun olmuş. 25 Mayıs 1934 tarihli Cumhuriyet Gazetesinde; İnegöl’de şimdiye kadar orta mektep yoktu. Bunun için hali vakti yerinde olanlar çocuklarını ya vilâyet merkezine ya da İstanbul’a göndermeye mecbur kalıyorlardı. Halk hem bu külfeti ortadan kaldırmak hem de tahsilden mahrum kalan diğer çocukları okutmak için kasabada bir orta mektep inşasını taahhüt etmiş ve bunu Maarif Vekiline bildirmişti. Vekâletin müsaadesinden sonra işe başlanmış, bütün malzemesi ve işçiliği halka ait olan bu mektep 54 gün içinde bitirilmiştir. Bina yapılırken bazen halktan günde 150 kişinin bizzat amelelik yaptığı vaki olmuştur, yazmaktadır. “Kadınlara belediye seçimlerine katılma hakkı 3 Nisan 1930 tarihinde kabul edilen Belediye Kanunu ile tanındı. 1930 yılı Eylül-Ekim aylarında yapıldı. Cumhuriyet tarihinin çok partili ilk seçimidir. Cumhuriyet Halk Fırkası (CHF) ve Serbest Cumhuriyet Fırkası (SCF) katıldı. 21 Eylül 1930 tarihli Vakit Gazetesinde; İlçemizde de her iki parti bayan belediye meclis azası gösterdiler. Cumhuriyet Halk Fırkasının adayı İlkokul Tedrisat Müfettişi Bali Beyin Refikası Şaziye Hanımdır. Serbest Cumhuriyet Fırkasının adayı ise Muallim Saim Beyin Refikası Binnaz Hanımdır. Seçim sonucunda Şaziye Bali Hanımefendi 2567 oy alarak İnegöl Belediye Meclis Azalığına seçilmiştir. 26 Mart 1989 Yerel Seçimlerine kadar başka bayan belediye meclis üyesi üyemiz olmamıştır. 26 Mart 1989 Yerel Seçimlerinde Doğruyol Partisi adına Gülcan Kavaklı, Sosyal Demokrat Halkçı Parti adına da Elmas Atabay belediye meclis üyeliğine seçildiler.” Kadınlara köy muhtarlığı ve heyet Seçimlerine katılma hakkı 26 Ekim 1933 tarihinde çıkarılan Köy Kanunu değişikliği ile verildi. 31 Mart 2019 Mahalli İdareler seçimlerinde iki kadın muhtarımız oldu. Cuma Mahallesi Muhtarı Hülya Bulum ve Bilalköy Muhtarı Ayşe Aker’dir. İlk kadın muhtar adayımız ise 9 Aralık 1973 seçimlerinde Kemalpaşa Mahallesi Muhtarlığına aday olan Alânur Kavukçudur. Kadınlara milletvekili seçme ve seçilme hakkı 5 Aralık 1934 tarihinde Anayasa ve Seçim Kanununda yapılan değişiklikle tanındı. “Bursa’nın ilk kadın saylavı kasabamızda çiftçilik yapan Şekibe İnsel’dir. Kazamızın İsaviran’da çiftlik sahibidir. Alman mektebinde tahsil görmüştür. Doğum yeri İstanbul’dur. Almanca ve Rusça diller konuşur. 20 yıldır bilfiil çiftçilik yapmaktadır bilgileri yer almaktadır. İnegöl İdmanyurdu Kulübüne bayan bir kulüp başkanı seçimi de siyasette bayanlara seçme ve seçilme hakkının sunulduğu manevi iklimin etkisinin hissedildiği günlerde olmuştur. 30 İkincikanun 1935 tarihli Cumhuriyet Gazetesinde “Spor İdarecisi Bir Türk Kadın başlığı altında Orta mektep muallimi Vahide Hanım’ın İnegöl İdmanyurdu Kulübü başkanlığına getirildiği ve bunun Türkiye’de cemiyet hayatında yer verildiği gün ilk olarak bir kadın spor kulübünde reis bulunuyor şeklinde yer verilmiştir. 21 Ağustos 1933 tarihli Vakit gazetesinde İnegöl’de yeni bir fabrika kuruldu başlığı altında 1927’de kurulan kereste şirketinin ilçe merkezindeki üretim tesisinden bahsediyor. Şirket öncesi ilçemizde 20-25 kadar keresteci esnafının faaliyet gösterdiği yazılmış. Fabrikada günde 10 – 25 metreküp mal işlendiği, daimi çalışan işçi ve memur sayısının 30 olduğu, ormanlarda işleyen çalışan sayısının da 150 olduğu bilgileri yer alıyor.
5 Haziran 1934 tarihli Cumhuriyet Gazetesinde İnegöl Nura Kavuştu başlığı altında; İnegöl kazası vilayet içinde ilk defa elektriğe kavuşan kasabadır. Gemlik’te de bir elektrik tesisatı mevcuttur. Fakat bu hususi vaziyettedir. 21 Haziran 1934’de çıkarılan soyadı kanununun etkilerini de görüyoruz ilçemizde. Şükrü Naili Paşa İlkokulu, Mahmut Esat Bey Caddesi, Kemalettin Sami Paşa Caddesi gibi caddelerin isimlerinin soyadı kanunundan önce verildiği görülüyor. İnegöl Ortaokulu Müdürü M. Zeki Vural Beyin hazırladığı “Öz Türkçe Kadın ve Erkek Adları ve Soy Adları” adlı, içinde 1500 madde bulunan kitap ülkedeki tüm nüfus müdürlüklerine gönderildi ve katalog kitap olarak insanların soyadı seçimine sunuldu. 3 Mart 1935 tarihli Milliyet Gazetesinde İnegöl Halkevine Kavuştu başlığı altında; Bu yıl açılan halkevleri arasında İnegöl Halkevi de vardır bilgisi yer alıyor. İnegöl Halkevi 1930’lu ve 1940’lı yıllarda İnegöl cemiyet hayatının en önemli aktörü oluyor. 30 İkinci teşrin 1937 tarihli Cumhuriyet Gazetesinde, İnegöl’de Bağcılığa Ehemmiyet Veriliyor başlığı altında; Kazanın batı kısmında evvelce bataklık ve sıtma yuvası olan geniş arazi bu kere kurutulduktan sonra Amerikan Asması fidanlığına tahsis edilmiştir.” Sağlık tabii ki en önemli konu. İlçede çeltik ekimi yapılıyor olmasından kaynaklanan sıtma hastalığının önlenmesi için İnegöl Halkevinin önderliğinde inanılmaz bir çaba sarf ediliyor. Tabii ki salgın hastalıklardan korunmak için gösterilen çaba da çok değerli. Balkan savaşları, Birinci Dünya Savaşı, Kurtuluş Savaşı 1930’lu yılların sonunda başlayan İkinci Dünya Savaşı spora bakışı en fazla etkileyen unsur olmuş. İlçemizde at yarışları yapılıyor. Avcılık atıcılık faaliyetleri aralıksız sürüyor. Atletizm müsabakalarında da gülle atma, cirit atma gibi sporların yapılmaya çalışıldığı görülüyor.